Nota redakcyjna - Informacje o projekcie

Szanowni Państwo, Drodzy Czytelnicy!

W latach II wojny światowej na terenach południowo-wschodnich województw Rzeczpospolitej Polskiej, zajętych najpierw przez Sowietów, a następnie przez Niemców, od 1939 r. systematycznie dochodziło do zbrodni popełnianych przez nacjonalistów ukraińskich na mieszkającej tam ludności. Wzrost nastrojów antypolskich w ciągu kolejnych lat okupacji i rozwijający się silny nacjonalizm ukraiński przyniosły wkrótce makabryczne efekty w postaci okrutnych mordów na polskich sąsiadach. Kulminacja tego procesu miała miejsce w 1943 r. Szacuje się, że od 1939 r. Ukraińcy zamordowali ok. 120-130 tysięcy osób. Pomysł stworzenia interaktywnej bazy ofiar zbrodni wołyńskich narodził się pod koniec 2018 r. a jego pomysłodawcą był Pan Karol Lisiecki, pracownik Oddziałowego Archiwum IPN w Gdańsku.

Projektowi nadano tytuł „Baza zbrodni i ofiar ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej w latach 1939-1945” a  prace nad nim zaczęły się w lutym 2019 r. w pionach archiwalnych dwóch oddziałów IPN – w Gdańsku i w Lublinie oraz w Archiwum IPN w Warszawie. Kilkunastoosobowy zespół opracował koncepcję merytoryczną i techniczną.

Intencją twórców bazy  jest jak najpełniejsze ustalenie danych ofiar, miejsc zbrodni oraz liczby pomordowanych. Niestety stosunkowo uboga baza źródłowa bardzo utrudnia to zadanie.

• materiały archiwalne zgromadzone w zasobie Instytutu Pamięci Narodowej, w tym m.in. akta po b. Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, akta sądów grodzkich i powiatowych w sprawie o uznanie za zmarłego; 
• akta śledztw, w tym w sprawie zbrodni ludobójstwa popełnionego na terenie województwa wołyńskiego w latach 1939–1945 przez nacjonalistów ukraińskich prowadzonego przez Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie;
• akta przechowywane w archiwach znajdujących się pod nadzorem Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych (Archiwa Państwowe, Archiwum Akt Nowych, Archiwum Główne Akt Dawnych) m.in. akta sądów powiatowych i grodzkich;
• akta i relacje zgromadzone w Wojskowym Biurze Historycznym;
• niepublikowane dotąd relacje zgromadzone przez dr. Leona Popka;
• wspomnienia i relacje przechowywane w archiwum Ośrodka „Karta", tzw. Archiwum Wschodnie;
• dokumentacja i relacje przekazane do zasobu IPN w ramach prowadzonego projektu Archiwum Pełne Pamięci;
• literatura naukowa, w tym przede wszystkim praca Ewy i Władysława Siemaszków Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945, Warszawa 2008, t.1-2, ale także: Lucyna Kulińska, Dzieci Kresów T. I-IV, Kraków 2006-2013, Śladami ludobójstwa na Wołyniu, oprac. Leon Karłowicz, Leon Popek, Lublin 1998, Tomasz Bereza, Przesiedleni znad Sanu - zamordowani nad Horyniem. Losy Polaków deportowanych przez Sowietów z obwodu drohobyckiego w ramach "oczyszczania" pasa przygranicznego (1940-1944), Rzeszów-Warszawa 2020, Feliks Jasiński, Kronika. Losy Polaków parafii Kąty powiatu krzemienieckiego województwa wołyńskiego w latach 1939-1945, Biały Dunajec-Ostróg 2012, Władysław Hermaszewski, Masakra w Lipnikach. Wołyń 1943, Warszawa 2015, Czesław Piotrowski, Krwawe Żniwa. Zbrodnie ukraińskie na Wołyniu 1943, Warszawa 2016, publikacje wydane przez Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów we Wrocławiu i wiele innych;
• relacje opracowane i publikowane przez historyków zajmujących się badaniem zbrodni wołyńskiej m.in. dr. Leona Popka, dr Lucynę Kulińską, dr. Tomasza Berezę;
• https://wolynskie.pl/index.html ( dawniej www.wolyn.freehost.pl) - internetowy spis miejscowości na Wołyniu, zawierający również często odtworzone spisy mieszkańców poszczególnych miast, miasteczek, kolonii, wsi i futorów oraz, jeśli udało się to ustalić, nazwiska ofiar.

I. Nazwa zbrodni

1. Nazwa zbrodni (np. Zbrodnia w m. Mizocz w czerwcu 1943 r. lub jeżeli ustalono: nazwisko i imię ofiary)

II. Miejsce śmierci

2. Województwo

3. Powiat

4. Gmina

5. Miejsce śmierci/Miejsce zbrodni

III. Ofiary

6. Nazwisko i imię/Zbrodnia w….

7. Data śmierci/Data zbrodni

8. Informacje/Okoliczności śmierci

9. Liczba ofiar

10. Narodowość/ Przynależność etniczna

11. Miejsce zamieszkania

12. Parafia (wg  miejsca zamieszkania)

IV. Źródła, dokumenty, fotografie

13. Źródło

14. Opisy załączników, linki zewnętrzne

• ogólne, odnoszące się do miejsca i daty popełnionej zbrodni (zaczynające się od frazy „Zbrodnia w…”)
• indywidualne, zawierające ustalone dane osobowe ofiar (najczęściej jest to nazwisko i imię, ale bardzo często informacja odnosi się np. tylko do nazwiska całej pomordowanej rodziny, czasem zaś tylko do imienia zamordowanej osoby lub w przypadku zupełnego braku danych osobowych rekord jest nazwany „brak nazwiska”)

Wpisy znajdujące się w bazie są powiązane z interaktywną mapą. Przy opisie danej miejscowości znajduje się link do bazy ofiar. Opisy zbrodni wyświetlają się po najechaniu kursorem na daną miejscowość.

Użytkownik ma możliwość wyszukiwania interesujących go danych zarówno z poziomu interaktywnej mapy, jak i poprzez słowa kluczowe z poziomu bazy ofiar.

Do poszczególnych wpisów dołączone są też linki do zgromadzonej dokumentacji fotograficznej, która będzie w miarę możliwości systematycznie uzupełniana.

Ważnym elementem jest formularz kontaktowy, który ma pomóc w uzupełnianiu lub sprostowaniu informacji zawartych w bazie.

Wpisy opublikowane w bazie są przyporządkowane do województw, powiatów, gmin i miejsc, w których były dokonywane zbrodnie, zgodnie z podziałem administracyjnym sprzed II wojny światowej (ok. 1938 r.), niezależnie od daty popełnienia zbrodni. Początkowo były dostępne tylko zapisy dotyczące województwa wołyńskiego, aktualnie  przywołujemy pamięć o pomordowanych z rąk nacjonalistów ukraińskich z innych województw dawnej II RP. W bazie znajdują się również wpisy dotyczące ofiar, które zostały zamordowane w efekcie działań nacjonalistów ukraińskich kolaborujących w różnej formie z niemieckimi strukturami okupacyjnymi.

Projekt ma charakter rozwojowy tzn. że będą tu sukcesywnie publikowane i uzupełniane dane zebrane w wyniku prowadzonych kwerend archiwalnych, dostępnej literatury, nowych relacji świadków wydarzeń oraz informacje pozyskane przez Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie w ramach prowadzonego śledztwa.